चोभार मञ्जुश्री पार्कको संरक्षण, सुधार र प्रवद्र्धनका तत्काल उपायहरू र यससम्बन्धी ऐतिहासिक कथा

मञ्जुश्री पार्क काठमाडौँ उपत्यकाको पौराणिक उत्पत्तिसँग जोडिएको एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक स्थल हो। विगतको हिमाल सिमेन्ट कारखानाको प्रभावबाट मुक्त गराई सामुदायिक प्रयासमा यस क्षेत्रलाई हरियाली पार्कमा रूपान्तरण गरिनु आफैँमा सराहनीय कार्य हो भने सोहि क्षेत्रमा सुख्खा बन्दरगाह निर्माणको योजना अर्काे महत्वपूर्ण उपलब्धि बनेको छ।
तथापि, यस पार्कको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उजागर गर्न, पर्यटक सुरक्षा अभिवृद्धि गर्न र सांस्कृतिक मर्म जोगाइराख्न विभिन्न कदम तथा व्यावहारिक सुझावहरू तत्काल कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक देखिन्छः
१. पूर्वाधार विकास तथा स्तरोन्नति
गुफा सुरक्षा र सहज पहुँचः
उज्यालो र बाटोः गुफाभित्र उज्यालोका लागि वातावरणीय प्रभाव नपर्ने किसिमका ’एलईडी’ लाइटिङ तथा चिप्लो नहुने सुरक्षित पदमार्ग निर्माण गरिनुपर्छ। गुफा क्षेत्रलाई अझ व्यवस्थित र सुरक्षित बाह्य वातावरण निर्माण तथा व्यवस्थित गरिनुपर्छ।
सुरक्षा टोली र गाइडः गुफाभित्र प्रवेश गर्दा आगन्तुकहरूका लागि हेल्मेट, टर्च र तालिमप्राप्त गाइडको अनिवार्य व्यवस्था गरिनुपर्छ। पर्यटकले चाहेको बेला गाइडको तत्काल तयारी अवस्थामा रहनुपर्छ।
दृश्यावलोकन र विश्रामस्थलः
चोभारको गल्छी र बागमती नदीको मनमोहक दृश्य देखिने स्थानहरूमा बलियो सुरक्षा रेलिङसहितका आधुनिक ’भ्यु प्वाइन्ट’ र सफा विश्रामस्थल निर्माण गरिनुपर्छ। दुर्घटना हुन सक्ने संभावित क्षेत्रहरुको तत्काल सुरक्षित बनाइनुपर्छ।
आधारभूत सुविधाः
पार्कभित्र ठाउँ–ठाउँमा सफा, अपाङ्ग–मैत्री सार्वजनिक शौचालय र शुद्ध पिउने पानीको व्यवस्था हुनुपर्छ।
२. पर्यावरण तथा बागमती सरसफाइ
गल्छी र बागमतीको प्रदूषण नियन्त्रणः
चोभारको गल्छी क्षेत्रमा थुप्रिने फोहोर (विशेष गरी प्लास्टिक र जलकुम्भी) नियन्त्रण गर्न बागमती नदीको माथिल्लो भागमै फोहोर छान्ने प्रविधि जडान गरिनुपर्छ। नखु खोलादेखि नै बाँध लगाउँदै पानी छान्ने व्यवस्था मिलाउँदै जानुपर्छ।
जैविक विविधता र वृक्षरोपणः
स्थानीय प्रजातिका फूल तथा बोटबिरुवा रोपेर पार्कको हरियाली बढाउनुका साथै भूक्षय रोक्न पाखा–पखेरामा भू–संरक्षणका प्रविधिहरू अपनाइनुपर्छ।
शून्य प्लास्टिक नीतिः
पार्कभित्र एकल–प्रयोग प्लास्टिक बोक्न प्रतिबन्ध लगाइने र ठाउँ–ठाउँमा वर्गीकरण गरिएका फोहोरदानीहरू राखिनुपर्छ। संभव भए सेफगार्डको व्यवस्था गरिनुपर्छ।
३. पौराणिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक प्रवद्र्धन
सूचना पाटी र व्याख्या केन्द्रः
पार्कको प्रवेशद्वार वा मुख्य परिसरमा मञ्जुश्रीले खड्गले डाँडा काटेर पानी निकास गरेको पौराणिक कथा, काठमाडौँ उपत्यकाको इतिहास र चोभारको भौगर्भिक बनोट दर्शाउने डिजिटल सूचना केन्द्र वा सानो संग्रहालय स्थापना गरिनुपर्छ।
बहुभाषी सूचना बोर्डः
पार्कभित्र रहेका मुख्य आकर्षणहरू, वनस्पति र गुफाको महत्त्व बुझाउन नेपाली, नेवारी (नेपाल भाषा) र अंग्रेजी भाषामा संक्षिप्त एवं स्पष्ट सूचना बोर्डहरू राखिनुपर्छ।
४. पर्यटन प्रवद्र्धन तथा स्थानीय अर्थतन्त्रसँग आबद्धता
एकीकृत पर्यटन सर्किटः
मञ्जुश्री पार्क, जलविनायक मन्दिर, टौदह र ऐतिहासिक कीर्तिपुर–पाँगा सहरलाई जोडेर ’दक्षिण–पश्चिम काठमाडौँ सांस्कृतिक सम्पदा मार्ग’ को रूपमा एकीकृत प्रवद्र्धन गरिनुपर्छ।
साहसिक पर्यटनको सम्भावनाः
पार्क र गल्छी वरपरको भूगोललाई सदुपयोग गर्दै जिपलाइन, रक क्लाइम्बिङ, वा क्यानोपि वाक जस्ता साहसिक गतिविधिहरू थपेर युवा तथा वैदेशिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्नुको साथै बालबच्चालाई भुलाउनका लागि बालमैत्री वातावरण बनाउन सकिन्छ।
स्थानीय समुदायको सहभागिताः
स्थानीय नेवारी हस्तकला, परम्परागत परिकार र उपहार सामग्री बिक्रीका लागि पार्क परिसर बाहिर निश्चित बजार क्षेत्र तोकिनुपर्छ, जसले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्छ।
५. व्यवस्थापन, सुरक्षा र दिगोपन
डिजिटल टिकटिङ र सुरक्षाः
पार्कमा प्रवेशका लागि अनलाइन÷क्युआर कोड आधारित डिजिटल टिकटिङ प्रणाली लागू गर्ने र पार्क परिसरमा सुरक्षाका लागि क्यामेरा जडान गरिनुपर्छ।
सार्वजनिक–सामुदायिक साझेदारीः
जलविनायक सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, कीर्तिपुर नगरपालिका, नेपाल पर्यटन बोर्ड र पुरातत्व विभागबिच समन्वय गरी दीर्घकालीन व्यवस्थापन समिति गठन गरिनुपर्छ। साथै प्रवेशमा कीर्तिपुर क्षेत्रका नागरिक प्रवेशमा ५० प्रतिशत छुटको व्यवस्था गरिनुपर्छ।
प्राकृतिक सौन्दर्यको सङ्गमः
काठमाडौँको चक्रपथ (बल्खु) बाट करिब ४ किलोमिटर दक्षिण–पश्चिममा तथा ऐतिहासिक कीर्तिपुर नगरपालिकामा अवस्थित मंजुश्री पार्क (चोभार) एक उत्कृष्ट र शान्त गन्तव्य हो। प्रसिद्ध चोभारको गल्छीको नजिकै रहेको यो पार्कले प्राचीन पौराणिक कथा, ऐतिहासिक महत्त्व र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई एकै ठाउँमा समेटेको छ।
काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्तिः
नेपाली लोककथा तथा बौद्ध परम्परा अनुसार, प्राचीन कालमा काठमाडौँ उपत्यका एउटा विशाल तालको रूपमा थियो, जसलाई नागदह भनिन्थ्यो।
चीनको महाचीन (वुताइ शान पर्वत) बाट आएका बोधिसत्व मंजुश्रीले यस तालको मध्यभागमा स्वयं उत्पन्न भएको एक दिव्य कमलको फूल देख्नुभयो। मानव समुदायले उक्त कमलको दर्शन गर्न सकून् भनेर मंजुश्रीले आफ्नो खड्ग (चन्द्रह्रास नामको तरबार) ले चोभारको डाँडामा प्रहार गरी डाँडा काटिदिनुभयो। त्यसपछि तालको सम्पूर्ण पानी चोभारको गल्छी हुँदै बाहिर बग्यो र काठमाडौँ उपत्यका मानव बस्तीका लागि योग्य र उपजाऊ भूमिमा परिणत भयो। सोही ऐतिहासिक तथा पौराणिक घटनाको सम्झनामा चोभारको डाँडामा मंजुश्री पार्कको निर्माण गरिएको हो।
१. मंजुश्रीको ३३ फिट अग्लो मूर्ति
पार्कको सबैभन्दा मुख्य आकर्षण डाँडाको टुप्पोमा स्थापित ३३ फिट अग्लो मंजुश्रीको ढुङ्गे मूर्ति हो। जलविनायक सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहद्वारा उक्त मूर्ति निर्माण गरिएको थियो। मूर्तिमा मंजुश्रीले आफ्नो दाहिने हातमा तरबार उठाएको देख्न सकिन्छ, जसले अज्ञानतालाई काटी जल निकास गरेको पौराणिक प्रसङ्गलाई दर्शाउँछ।
२. मंजुश्री गुफा 
चोभारको चुनढुङ्गा (ीष्mभकतयलभ) को चट्टानभित्र प्राकृतिक गुफाहरूको ठूलो सञ्जाल रहेको छ। प्राचीन समयमा भिक्षु तथा साधुहरूले यहाँ ध्यान गर्ने गरेको विश्वास गरिन्छ। यो गुफा प्रणाली करिब १,२५० मिटर लामो छ, जसमध्ये करिब ३५० मिटर भाग सर्वसाधारण तथा पर्यटकका लागि खुला गरिएको छ।
३. चोभारको गल्छी र मनमोहक दृश्य
पार्कका अग्ला स्थानहरूबाट बागमती नदी बग्ने साँघुरो चोभारको गल्छी छर्लङ्ग देखिन्छ। नजिकै रहेको ऐतिहासिक झोलुङ्गे पुल, वरपरका हरियाली डाँडाहरू र काठमाडौँ उपत्यकाको सुन्दर दृश्य यहाँबाट अवलोकन गर्न सकिन्छ।
४. वातावरण संरक्षण र पार्कको निर्माण
पार्क रहेको क्षेत्र पहिले हिमाल सिमेन्ट कारखानाको प्रभावका कारण प्रभावित भएको थियो। पछि स्थानीय सामुदायिक वन र वातावरण संरक्षण प्रयासहरू मार्फत यस क्षेत्रलाई सुन्दर बगैँचा, पैदल मार्ग र परिवारसँग समय बिताउन मिल्ने मनोरम पार्कमा रूपान्तरण गरियो।
५. भ्रमण सम्बन्धी उपयोगी जानकारी
स्थानः चोभार, कीर्तिपुर (दक्षिणकाली मार्ग), दुरीः काठमाडौँको केन्द्र (रत्नपार्क÷ठमेल) बाट करिब ८ कि.मी., खुल्ने समयः दैनिक बिहान ७ः०० बजे देखि साँझ ६ः०० बजेसम्म, प्रवेश शुल्कः रु. १०० प्रतिव्यक्ति (गुफा भ्रमणका लागि छुट्टै गाइड शुल्क लाग्न सक्छ), उपयुक्त मौसमः वसन्त ऋतु (मार्च–मे) र शरद ऋतु (सेप्टेम्बर–नोभेम्बर), कसरी पुग्नेः सार्वजनिक बसः रत्नपार्क (पुरानो बसपार्क) वा बल्खुबाट दक्षिणकाली वा फरपिङ जाने बस चढेर चोभार पार्कको मुख्य प्रवेशद्वार नजिकै ओर्लन सकिन्छ।, निजी सवारी÷राईड सेयरिङः बल्खु÷कलङ्कीबाट दक्षिणकाली राजमार्ग हुँदै ट्याक्सी वा मोटरसाइकलमार्फत करिब १५ देखि २५ मिनेटमा पुग्न सकिन्छ।
६. वरपरका अन्य पर्यटकीय स्थलहरू
क. जलविनायक मन्दिरः चोभारको फेदीमा बागमती नदी किनारमा अवस्थित भगवान गणेशको प्रसिद्ध एवं ऐतिहासिक मन्दिर।
ख. टौदहः चोभारबाट थप दक्षिणतर्फ गाडीमा ५–८ मिनेटको दुरीमा रहेको प्राकृतिक दह, जुन चराचुरुङ्गी अवलोकन र माछालाई दाना खुवाउनका लागि प्रसिद्ध छ।
ग. ऐतिहासिक कीर्तिपुर नगरः मुख्य आकर्षणः क्वार लनगोल बस्ती, ञंचो पाँगावस्ती, बालकुमारी र विष्णुदेवी तथा नारायण मन्दिर, भाजंगल पीठ र विष्णुदेवी मन्दिर, चोभार आदिनाथ मन्दिर, बाघभैरव मन्दिर, उमामहेश्वर मन्दिर र पुराना इँटाले बनेका नेवारी घरहरूको परम्परागत शैली।
साँझको खाजाः कीर्तिपुरका स्थानीय खाजा घरहरूमा प्रामाणिक नेवारी परिकारहरू जस्तै छोयला, बारा, चतामरी र योमरीको स्वाद लिन नबिर्सनुहोला।

एक दिवसीय काठमाडौँ दक्षिण–पश्चिमस्थित कीर्तिपुर चोभार पाँगाको सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक भ्रमण गर्ने भए यसरी तालिका मिलाउनुहोस्
बिहानको समय (०९ः०० बजे – ११ः३० बजे)ः मञ्जुश्री पार्कको भ्रमण
तपाईंको दिनको सुरुवात मञ्जुश्री पार्कबाट गर्न सक्नुहुन्छ। बिहानको शान्त वातावरणमा यहाँ टहलिँदै प्रकृतिको आनन्द लिनु धेरै उत्तम हुन्छ।
मुख्य आकर्षणः पार्कको डाँडामा रहेको ३३ फिट अग्लो मञ्जुश्रीको मूर्ति, ऐतिहासिक चोभारको गल्छी र पार्कभित्र रहेका गुफाहरूको अवलोकन।
सल्लाहः गुफाभित्र छिर्नका लागि गाइडको सहायता लिनुहोस् र सहजताका लागि राम्रो जुत्ता लगाउनुहोस्।
मध्याह्नको समय (११ः३० बजे – ०१ः३० बजे)ः मा विश्राम र भोजन
मञ्जुश्री पार्कको भ्रमणपश्चात सवारी साधन वा ट्याक्सीमार्फत छोटो दूरीमा रहेको टौदह ताल पुग्न सकिन्छ।
मुख्य आकर्षणः नागदहको अवशेष मानिने यस तालमा हजारौँ माछा र हिउँदको समयमा आउने प्रवासी चराहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ।
गतिविधिः ताल किनारमा रहेका रेस्टुरेन्टहरूमा चियापान गर्दै वा माछालाई दाना खुवाएर केही समय रमाइलो गर्न सकिन्छ।
अपराह्नको समय (०२ः०० बजे – ०६ः०० बजे)ः कीर्तिपुरका विभिन्न ऐतिहासिक सहर बस्तीको भ्रमण र स्थानीय भोजन
दिउँसोको खाजापछि ऐतिहासिक नगरीको यात्रा सुरु गर्नुहोस्। नेवारी संस्कृति र वास्तुकलाले भरिपूर्ण यस क्षेत्रले तपाईंको भ्रमणलाई अझ स्मरणीय बनाउनेछ।